در نامه فرهنگستان (دوره پنجم ، شماره چهارم، شماره مسلسل 20، آذر 1381)، مقاله ای با عنوان «واژه های قرضی» نوشته سیما ذوالفقاری انتشار یافت که در آن واژه های قرضی در سه شهر اهواز، آبادان و مسجد سلیمان بررسی شده است. این واژه ها در محیط شرکت نفت از زبان انگلیسی و از طریق کارکنان آن شرکت وارد گویش شهرهای مذکور شده است. اما، حضور شرکت نفت به این شهرها محدود نبوده و آن شرکت در ناحیه های دیگری مثل بندرماهشهر، امیدیه، آغاجری، گچساران حضور فعال داشته و طبعا در این نقاط نیز واژه هایی از زبان انگلیسی رایج در محیط کار به گویش محل راه یافته است. در این مقاله، به بررسی زبانی - اجتماعی واژه های قرضی در بندر ماهشهر پرداخته شده است. چنان که در فهرست ملاحظه می شود، شماری از واژه ها که در بررسی سیما ذوالفقاری نیز آمده در فهرست ما تکرار شده، که دلایل آن به شرح زیر است:- تغییر آوایی از شهری به شهر دیگر: مقایسه شود واژه سمنت در فهرست ذوالفقاری با همین واژه در جدول شماره 1؛- تفاوت بار معنایی: مقایسه شود واژه چیتی در دو فهرست؛- نوع و چگونگی ترکیب این گونه واژه ها با سایر واژه های فارسی یا حتی انگلیسی در گویش ماهشهری ...

ویدر، که ساکنانش آن را Viyer می نامند، روستایی است از دهستان خرقان در بخش خرقان از شهرستان ساوه در استان مرکزی. این روستا در طول 50 درجه و 7 دقیقه و عرض 35 درجه و 20 دقیقه واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا 1700 متر است. روستای ویدر را کوه تیر در شمال و کوه مغار در جنوب و جنوب غربی احاطه کرده است. بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1375 شمار ساکنان روستای ویدر 164 نفر 60) خانوار) بوده است.

برای آشنایان با قواعد، نخستین مفهوم متبادر از واژه «حریم» آن است که در بحث مربوط به املاک (اراضی، چاه ها، قنوات و چشمه ها و نظایر این ها) مورد بررسی و مناقشه قرار می گیرد. اما آن چه در این نوشتار بررسی می شود «حریم گویش» است و این که آیا گویش ها و لهجه ها نیز حریم دارند یا خیر؟ آیا می توان به بهانه ساخت برنامه طنزی که باعث شادی گروهی باشد، گویش یا لهجه ای را دست مایه طنز قرار داد؟ در این نوشته، کوشیده ام نشان دهم که چنین حریمی وجود دارد و کسی حق هتک حرمت گویشی را ندارد.

گویش سنجی، گرایشی نوین و برآمده از گویش شناسی کلاسیک است که در آن تفاوت ها و تمایزات گویش های یک ناحیه به صورت آماری محاسبه و با نقشه ها و اطلس های گویشی بازنمایی می شود. در پژوهش حاضر کوشیده ایم براساس روش تحلیل انبوهه داده های گویشی و با بهره گیری از بسته نرم افزاری گویش سنجی و نقشه نگاری RuG/L04، چشم اندازی از تنوعات آوایی زبان تالشی را ارایه دهیم. جامعه آماری این پژوهش ساکنان آبادی های تالش زبان 5 شهرستان تالش، رضوانشهر، ماسال، فومن و شفت است. از هر شهرستان 10 روستای بالای 100 خانوار انتخاب، و روستای تالش زبان «عنبران» از شهرستان نمین استان اردبیل نیز اضافه شد و جمع روستاها به 51 رسید. از هر روستا سه گویشور در رده سنی نوجوان، میان سال و سالمند انتخاب، و با آنها مصاحبه حضوری انجام شد. ابزار پژوهش، از پرسشنامه های زبانی سوادش و لایپزیک بود که مشتمل بر 65 واژه در 10 مقوله واژگانی بود. نتایج پژوهش نشان داد که در تمام گونه های تالشی تشابهات و تنوعات آوایی وجود دارد که در حوزه های تناوب آوایی و تنوعات در همخوان ها و واکه ها بررسی گردید.

1. لاری منسوب به شهر لار و اطراف لارستان در جنوب ایران است. 2. گویشوران لاری در جنوب شرقی شیراز، در مسیر بندرهای خلیج فارس، بندرلنگه و بندرعباس، ساکن اند. لهجه های اصلی گروه لاری به این شرح است: خودگویش لاری که بیشتر در شهر لار متداول است. بقیه گویش های این گروه در اطراف لار، به ویژه مراکز پرجمعیت، از جمله: گراشی یا جراشی (جرّاشی) متداول در گراش و اوزی در اوز، هر دو در غرب لار؛ بنارویی و بستکی، در جنوب شرقی لار؛ صبائی در صبا / صباجات، در شمال شرقی لار؛ بیخه ای؛ خنجی؛ اردی. 3. درباره شمار گویشوران این گویش ها اطلاعاتی در دست نیست. مطابق آمار 1960، جمعیت لارستان حدود 160,000 نفر است که بیشتر ایرانی اند؛ از جمله بلوچ ها و کردها که گویشوران دیگر زبان های محلی ایرانی اند. 4. گویش های لاری به گروه زبان های ایرانی جنوب غربی متعلق اند. از ویژگی های این گروه ثابت ماندن صامت ها از نظر تاریخی است؛ چنان که صامت d در لاری ادامه d فارسی باستان است: لاری daneda؛ گراشی danessa؛ اوزی، خنجی donesta «دانستن»، فارسی باستان dan-، اوستایی zan- (در جنب کلمات قرضی برگرفته از گروه شمال غربی با z: لاری zaanü، گراشی zeenü «زانو»)؛ v (پس از مصوت و r) در لاری برگرفته از ایرانی باستانĝ، اوستایی γ: لاری morv «مرغ» (در گروه شمال غربی، morγ, morx)، اوستایی merәγa-. لاری s ادامه s فارسی باستان (اوستایی sp): لاری  savår boda«سوار بودن، بر اسب نشستن»؛ گراشی sovåri «اسب سواری»؛ فارسی باستان asa bāra «سوار»؛ اوستایی aspa-. کلمات قرضی از گروه شمال غربی: لاری safid، esfid «سفید»؛ خنجی espid؛ اوستایی spaēta-)...

با آن که در قرن بیستم زبان دری افغانستان توجه پژوهشگران را به خود جلب کرد؛ در میان گویش های موجود در پیوستار زبان های خویشاوند فارسی، تاجیکی و دری کمتر از همه گویش های این زبان بررسی و مطالعه شده است. حتی، در منطقه ای که زبان دری رواج دارد، مطالعات ایران شناسان، بیش از همه، بر گویش پایتخت یعنی کابلی متمرکز شده است که می توان، برای نمونه به آثار ل. بوگدانوف، ر. فرهادی، ت. ن. پاخالینا و غیره اشاره کرد. علاوه بر گویش کابلی، گوبش های هزاره ای نیز در کانون توجه پژوهشگران قرار گرفت و مجموعه آثار و. آ. افیموف و دیگران بدان اختصاص دارد. تحقیقاتی نیز در باره گویش های منطقه جبل السراج در ایالت پروان و گویش هراتی صورت گرفته که در مقایسه با دیگر گویش ها، اطلاعاتی که در باره آنها منتشر شده بسیار ناقص است. به رغم پژوهش های محدودی که امروزه در باره گویش های محلی دری صورت گرفته است، در آثار منتشر شده می توان نظرهای ارزشمندی سراغ گرفت که چه بسا اساس رده بندی گویش های این زبان واقع شوند و موقعیت زبانی آنها را نه تنها نسبت به یکدیگر بلکه نسبت به دیگر واحدهای گویشی منطقه دری- فارسی- تاجیکی آشکار سازند. در رده بندی پیشنهادی ر. فرهادی، گروه گویشی تاجیکی- فارسی- دری به دو بخش غربی (گویش های فارسی ایرانی غربی) و شرقی تقسیم می شود. بخش شرقی خود شامل یک زیرمجموعه خراسانی (خراسان ایران، خراسان افغانستان و سیستان) و افغانی- تاجیکی (تاجیکستان و دیگر مناطق آسیای مرکزی، مرزهای افغانستان از بدخشان تا کابل و امتداد آن به سمت مشرق) است. این رده بندی بدون تردید در خور توجه است؛ اما، به سبب بی ثباتی و تزلزل مطالب موجود، می توان آن را طبقه بندی ابتدایی تلقی کرد...